Hepimiz bebeklik dönemimizden başlayan ve yetişkinlik dönemlerimiz de dahil olmak üzere yaşam boyu devam eden bir motor gelişim ve öğrenme sürecindeyiz. David L. Gallahue, insanların motor gelişim sürecini Kum Saati Modeli olarak adlandırdığı bir modelle açıklamaktadır. Kum saatinde yukarıdaki haznede bulunan kum, kalıtım ve yaşam tarzı (beslenme, egzersiz uyku, stresi yönetme, sosyal bağlar, manevi refah ile ilgilidir) filtrelerinden geçerek aşağıdaki hazneye dökülür. Kumun aşağıya akma hızını bu filtreler belirler. Ömrümüzün bir noktasında ise, kum saati baş aşağı çevrilerek tersine akmaya başlar. Bu olayın zamanlaması kişiden kişiye değişkendir. Yukarıda belirtilen kalıtım filtresine müdahale şansımız sınırlı olsa da, hem kendimizin hem de diğer insanların yaşam tarzı filtrelerine uygun müdahalelerle kumun akış hızını yavaşlatmamız mümkündür. Bu, aynı zamanda insani ve sosyal bir sorumluluk ve yükümlülüktür. İşte bu durumdan esinlenerek esenlikhuzur olarak ’’ Yaş Alma Oteli Projesi”ni ‘tasarladık. Öğrenme süreçlerini ve özellikle fiziksel aktiviteyi kullanarak kum saatine daha fazla kum ekleyebiliriz. Yaşam süresini uzatabiliriz, yaşam kalitesini iyileştirebiliriz ( tabi ki kişinin gönüllü katılımıyla…)

40-60 yaşında ilk kez egzersize başlamak bile, bilimsel olarak bir fırsat. Yapılan araştırma sonuçları; kalp kası esnekliğinin arttığını, sedanter yaşamla oluşan kalp kası sertliğinin geri döndürülebilir olduğunu, erken ölüm riskinin düştüğünü, kas-eklem yaşlanması yavaşladığını, yürüme hızının ve dengenin arttığını, kan basıncının düzeldiğini, diyabet riskinin azaldığını, bilişsel esnekliğin arttığını, stres ve kaygının azaldığını, uyku derinliğinin arttığını göstermektedir.

Sürekli öğrenme, gelişim ve fiziksel aktivite için sayısız fırsatların avantajlarını kullanarak, kum saatimize  daha fazla kum eklemeyi tercih edebiliriz. Şunu özellikle belirtelim ki; fiziksel hareket her yaşta etkindir ve olması gerekir… Kum saati modeli aslında çok boyutludur. Motor alanın yanında hem bilişsel hem de duygusal alanları içermektedir. Bu bize hem bireyin hem de çevrede görülen, çok çeşitli bilişsel ve duygusal faktörleri etkileyen ve bu faktörlerden etkilenen bir model olduğunu gösterir. Yapılan çalışmalar ve meta analizlerle desteklenmekle birlikte, bunun kuramsal bir model olduğunun farkında olalım. Motor gelişim sürecini  anlamak, hareket becerisi ve sürekliliği için bize yol gösterir.

Nöroplastisite ve epigenetik bu motor gelişim sürecinde yaşam tarzı değişikliklerin etkisinin ne kadar önemli olduğunu vurgular. Beyin, yaşam boyunca sürekli olarak değişim ve adaptasyon süreci içerisindedir. Bu süreç nöroplastisite olarak ifade edilir.

Epigenetik; DNA dizisini değiştirmeden gen ekspresyonunu düzenleyen kimyasal modifikasyonlardan oluşur. Bu süreçler yaşam tarzı değişikliklerinden etkilenir.

Bu konu bir sonraki yazımızda daha detaylı ele alınacaktır.

Kaynaklar

1. Howden, E. J., Sarma, S., Lawley, J. S., Opondo, M., Cornwell, W., Stoller, D., Urey, M. A., Adams-Huet, B., & Levine, B. D. (2018). Reversing the cardiac effects of sedentary aging in middle age—A randomized controlled trial: Implications for heart failure prevention. Circulation, 137(15), 1549–1560. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.117.030617

Link (PubMed Central açık erişim): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5893372/

2. Martinez-Gomez, D., Luo, M., Huang, Y., Rodríguez-Artalejo, F., Ekelund, U., Sotos-Prieto, M., Ding, D., Lao, X.-Q., & Cabanas-Sánchez, V. (2024). Physical activity and all-cause mortality by age in 4 multinational megacohorts. JAMA Network Open, 7(11), e2446802. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.46802

Link: https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2826554

3. Valenzuela, P. L., Saco-Ledo, G., Morales-Palomo, F., López-Ortiz, S., Rivas-Baeza, B., Jiménez-Pavón, D., Santos-Lozano, A., & Lucia, A. (2023). Effects of physical exercise on physical function in older adults: A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. The Lancet Healthy Longevity, 4(6), e247–e256. https://doi.org/10.1016/S2666-7568(23)00057-0

4. Motor Gelişimi Anlamak, Gallahue D.L. ,2020, Nobel Yayınları